mnr-mannrettindastofnun

Réttindavernd fatlaðs fólks

Mon, 22 Jun 2026 16:39:41 GMT

Nýlega samþykkti Alþingi ný lög um réttindavernd fatlaðs fólks, sem munu taka gildi 1. september nk. Lögin munu leysa af hólmi núgildandi lög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk.

Helstu breytingar

Megintilgangur nýju laganna er að styrkja og uppfæra lagaumgjörð sem fjallar um réttindavernd fatlaðs fólks á Íslandi. Einnig er leitast við að skýra betur hlutverk og ábyrgð þeirra aðila sem koma að framkvæmd og eftirfylgni í málum sem varða réttindavernd fatlaðs fólks, s.s. réttindagæslu fyrir fatlað fólk, persónulegra talsmanna og forstöðumanna íbúðakjarna.

Í III. kafla laganna er fjallað um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, sem heyrir undir Mannréttindastofnun Íslands. Ekki er verið að breyta hlutverki réttindagæslunnar, heldur fyrst og fremst skýra verkefni hennar og heimildir.

Helstu atriði sem varða réttindagæslu fyrir fatlað fólk:

Ekki er lengur talað um réttindagæslumenn fatlaðs fólks heldur réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Breytingin endurspeglar skipulag réttindagæslunnar eins og það er í dag, þar sem teymi sérfræðinga sinnir málaflokknum innan Mannréttindastofnunar Íslands. Áhersla er á að varpa ljósi á stöðu mannréttinda fatlaðs fólks og leiðbeina bæði einstaklingum og stjórnvöldum svo fatlað fólk njóti mannréttinda í reynd.

Skýrt er kveðið á um að réttindagæslan taki ekki ákvarðanir í einstökum málum. Mannréttindastofnun Íslands er ekki stjórnvald og tekur réttindagæsla fyrir fatlað fólk hvorki ákvarðanir í málum einstaklinga sem leita til hennar né rekur mál í umboði einstaklinga. Þess í stað veitir réttindagæslan leiðbeiningar og veitir, eftir þörfum, einstaklingum viðeigandi stuðning. Þá kann mál að leiða til þess að ábendingum sé komið á framfæri við stjórnvöld.

Aukin heimild til að afla upplýsinga. Í lögunum er nú áréttað að öllum sem veita fötluðu fólki þjónustu sé skylt að veita réttindagæslunni þær upplýsingar sem hún telur nauðsynlegar til að sinna lögbundnum verkefnum sínum.

Valfrjáls bókun við Barnasáttmálann

Fri, 12 Jun 2026 10:20:55 GMT

Mannréttindastofnun Íslands og umboðsmaður barna sendu í gær erindi til dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir upplýsingum um stöðu fullgildingar þriðju valfrjálsu bókunarinnar við Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Þriðja valfrjálsa bókunin kveður á um sérstaka kvörtunarleið sem gerir börnum og fulltrúum þeirra kleift að leita til nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins ef þau telja brotið á réttindum sínum samkvæmt Barnasáttmálanum.

Í erindinu er skorað á dómsmálaráðherra að vinna að því að bókunin verði fullgilt sem allra fyrst. Ísland fullgilti nýlega sambærilega bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, auk þess sem Ísland er þegar aðili að ýmsum sambærilegum kvörtunarleiðum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Börn eru sérstaklega viðkvæmur þjóðfélagshópur og er því erfitt að sjá rökin fyrir því að þeim sé ekki veitt sambærilegt tækifæri og öðrum til að leita réttar síns.

Bréfið í heild sinni má nálgast hér.

Valfrjáls bókun við SRFF

Tue, 09 Jun 2026 15:39:13 GMT

Mannréttindastofnun fagnar því að Ísland hafi fullgilt valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF).

Valfrjálsa bókunin gerir einstaklingum og hópum einstaklinga kleift að kvarta til nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Taki nefndin málið til meðferðar gefur hún frá sér álit hvort brotið hafi verið gegn samningnum.

Nánar um bókunina

Hver getur kvartað til nefndarinnar?

Einstaklingar eða hópar einstaklinga sem telja brotið á réttindum sínum samkvæmt SRFF

Hver eru helstu skilyrði þess að nefndin taki mál til meðferðar?

Kvörtun verður að varða brot á þeim réttindum sem kveðið er á um í SRFF
Þau úrræði sem eru í boði samkvæmt íslenskum lögum verða að vera fullreynd, t.d. með því að fara með málið fyrir íslenska dómstóla
Nefndin tekur ekki fyrir kvartanir ef sama mál hefur þegar verið tekið fyrir af nefndinni eða hefur verið lagt fyrir annan alþjóðlegan úrskurðaraðila, svo sem Mannréttindadómstól Evrópu
Eingöngu er hægt að kvarta vegna brota sem áttu sér stað eftir að valfrjálsa bókunin tók gildi eða vegna brota sem héldu áfram eftir gildistöku bókunarinnar þó þau hafi hafist fyrir þann tíma

Hvað gerist ef nefndin tekur mál til meðferðar?

Nefndin gefur út óbindandi álit um hvort brotið hafi verið gegn SRFF
Ef nefndin telur um brot að ræða þurfa stjórnvöld að veita nefndinni upplýsingar um hvernig þau ætli sér að bregðast við álitinu

Bréf um aðlögun málsmeðferðar

Wed, 27 May 2026 17:25:19 GMT

Mannréttindastofnun Íslands hefur sent bréf á ýmsa úrskurðaraðila, og aðra aðila sem taka við kvörtunum, um aðgengi og aðlögun málsmeðferðar.

Markmiðið með bréfinu er að safna upplýsingum um hvort og þá til hvaða aðgerða hafi verið gripið til að tryggja að allir einstaklingar hafi jafna möguleika til að nota þær kæru- og kvörtunarleiðir sem eru til staðar, þar á meðal fatlað fólk, börn og fólk af erlendum uppruna.

Svörin verða nýtt í leiðbeiningar sem stofnunin vinnur nú að um aðgengi og aðlögun málsmeðferðar.

Jafnt aðgengi að réttinum

Í bréfinu er bent á að það sé grundvallarþáttur í vernd mannréttinda að tryggja að allir einstaklingar hafi jöfn og raunhæf tækifæri til að leita réttar síns. Er því mikilvægt að tryggja að kæruleiðir og önnur úrræði mismuni ekki einstaklingum, með beinum eða óbeinum hætti, svo sem á grundvelli fötlunar, aldurs eða uppruna.

Samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem nýlega var lögfestur hér á landi, skal tryggja fötluðu fólki raunhæfan aðgang að réttinum til jafns við aðra, meðal annars með aðlögun málsmeðferðar og aðlögun með tilliti til aldurs. Með aðlögun málsmeðferðar er átt við ráðstafanir sem tryggja að einstaklingur geti tekið virkan þátt í málsmeðferð til jafns við aðra, svo sem með því að tryggja að upplýsingar séu á aðgengilegu og skiljanlegu formi, tekið sé mið af mismunandi samskiptaleiðum og eftir atvikum veita viðeigandi stuðning.

Bréfið í heild sinni má nálgast hér

Bréf um valdbeitingu lögreglu

Fri, 22 May 2026 12:02:46 GMT

Mannréttindastofnun Íslands hefur sent erindi á ríkislögreglustjóra til að spyrjast fyrir um verklag lögreglu við valdbeitingu og notkun vopna.

Hvers kyns valdbeiting lögreglu felur í sér í sér íþyngjandi skerðingu á mannréttindum einstaklinga og þarf því að tryggja að reglur og framkvæmd lögreglu gangi ekki lengra en brýna nauðsyn ber til og séu í fullu samræmi við mannréttindi. Á það ekki síst við í ljósi þeirra áhrifa sem beiting valds hefur á öryggistilfinningu borgaranna og traust þeirra til lögreglu. Mikilvægt er að athafnir lögreglu komi ekki í veg fyrir að fólk nýti borgarleg réttindi sín, þar á meðal tjáningarfrelsi.

Mannréttindastofnun óskaði eftir að fá sendar þær verklagsreglur sem hafa verið settar um notkun rafvarnarvopna. Einnig var óskað eftir öðrum verklagsreglum eða leiðbeiningum sem kunna að hafa verið settar um annars konar valdbeitingu, þar á meðal notkun hrákagríma.

Jafnframt var óskað eftir upplýsingum um það hvort einhverjar sérstakar verklagsreglur eða leiðbeiningar hafi verið gefnar út varðandi valdbeitingu og notkun vopna gagnvart einstaklingum í viðkvæmri stöðu, þar á meðal fötluðu fólki, fólki með geðrænan vanda og börnum. Að lokum var óskað eftir upplýsingum um hvort einhverjar reglur eða viðmið séu til staðar um störf sérsveitarinnar við slíkar aðstæður.

Bréfið í heild sinni má nálgast hér.

IDAHOBIT dagurinn

Sun, 17 May 2026 16:40:16 GMT

Í dag, 17. maí, er alþjóðlegur dagur gegn fordómum í garð hinsegin fólks (IDAHOBIT – International Day Against Homophobia, Biphobia, Intersex Discrimination and Transphobia).

Mikilvæg tímamót urðu þennan dag árið 1990, en þá fjarlægði Alþjóðaheilbrigðisstofnunin samkynhneigð af lista sínum yfir geðsjúkdóma.

Frá árinu 2004 hefur dagurinn verið nýttur til þess að fagna fjölbreytileikanum og vinna gegn hvers kyns mismunum, ofbeldi og fordómum gegn hinsegin fólki.

Öll eigum við að njóta sömu mannréttinda án mismununar, þar á meðal á grundvelli kynhneigðar, kynvitundar, kyneinkenna eða kyntjáningar. Réttindi hinsegin fólks eru almennt vel tryggð á Íslandi, en nýlega var tilkynnt að Ísland héldi þriðja sætinu á Regnbogakorti ILGA-Europe, samtaka hinsegin fólks í Evrópu og fyrsta sætinu á réttindakorti transfólks í Evrópu. Enn er þó svigrúm til úrbóta, en í aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks má finna ýmsar aðgerðir sem miða að því að bæta réttindi hinsegin fólks.

Þrátt fyrir góðan árangur hefur Mannréttindastofnun verulegar áhyggjur af því bakslagi sem hefur orðið í viðhorfum til hinsegin fólks, hér á landi og annars staðar í heiminum. Er því sérstaklega brýnt að við stöndum vörð um mannréttindi hinsegin fólks, fögnum fjölbreytileikanum og vinnum gegn hvers kyns fordómum - í dag og alla daga.

Sameiginleg yfirlýsing

Mon, 13 Apr 2026 13:52:53 GMT

Mannréttindastofnanir á Norðurlöndum hafa gefið frá sér sameiginlega yfirlýsingu vegna þeirrar vinnu sem nú stendur yfir innan Evrópuráðsins um Mannréttindasáttmála Evrópu og fólksflutninga.

Í yfirlýsingunni eru stjórnvöld á Norðurlöndum hvött til þess að standa vörð um heilindi hins evrópska mannréttindakerfis og sjálfstæði Mannréttindadómstólsins.

Mannréttindastofnun Íslands hefur sent yfirlýsinguna á dómsmálaráðherra og utanríkisráðherra og hvatt íslensk stjórnvöld til þess að standa hér eftir sem hingað til vörð um réttarríkið, lýðræði og mannréttindi og taka tillit til meðfylgjandi yfirlýsingar í þeirri vinnu sem framundan er innan Evrópuráðsins.

Yfirlýsinguna í heild sinni má lesa hér fyrir neðan.

Mannréttindastofnanir á Norðurlöndum hvetja stjórnvöld landanna til þess að tryggja að fyrirhuguð pólitísk yfirlýsing, um Mannréttindasáttmála Evrópu og fólksflutninga, miði að því að vernda með skýrum hætti mannréttindi allra einstaklinga. Við ítrekum jafnframt mikilvægi þess að áfram sé staðið vörð um heilindi hins evrópska mannréttindakerfis og Mannréttindadómstól Evrópu, sem hvort tveggja er grundvöllur réttarríkis og réttarverndar, ekki síst á Norðurlöndum. Sem fámenn og opin samfélög hafa Norðurlöndin sérstaklega ríka hagsmuni af því að alþjóðleg og reglubundin stofnanakerfi haldist sterk.

Tilefni þessarar yfirlýsingar er að nokkur ríki hafa, upphaflega utan við hinn hefðbundna stofnanaramma Evrópuráðsins, lýst þeirri afstöðu að núverandi túlkun Mannréttindasáttmálans torveldi ríkjum að sinna skilvirkri stjórnun útlendingamála. Við fögnum því að umræðan fari nú fram innan Evrópuráðsins, sem ýtir undir sameiginlega og mannréttindamiðaða nálgun.

Norrænu mannréttindastofnanirnar undirstrika að bæði sé rétt og nauðsynlegt að eiga opna, upplýsta og uppbyggilega umræðu um fólksflutninga og mannréttindi. Umræða um hugsanlegar áhyggjur af fólksflutningum þarf að geta átt sér stað án þess að grafið sé undan þeirri mannréttindavernd sem kerfi Mannréttindasáttmála Evrópu tryggir. Mannréttindasáttmálinn og Mannréttindadómstóll Evrópu hafa skapað einstaklingum aukið öryggi og tryggt réttláta og jafna meðferð, jafnvel á erfiðum tímum. Þetta kerfi, sem verður að teljast eitt merkasta framfaraskref sem Evrópa hefur tekið frá lokum síðari heimsstyrjaldar, veitir ómissandi vernd öllum sem staddir eru innan lögsögu aðildarríkjanna.

Lögmæti Mannréttindasáttmálans byggir á algildri beitingu hans. Meginreglan um algildi er grundvallarþáttur mannréttinda: réttindi sem unnt er að svipta suma eru ekki lengur réttindi fyrir alla. Skerðing á réttindum eins hóps eða einstaklings stefnir réttindum okkar allra í hættu; hún felur í sér skilaboð um að sameiginleg viðmið séu ekki trygg og að draga megi réttindi hvers og eins í efa.

Lögmæti sáttmálans byggir jafnframt á því að honum sé framfylgt af sjálfstæðum dómstólum. Tilraunir til að hafa áhrif á túlkun sáttmálans eða þrengja gildissvið hans stefna trúverðugleika alls kerfisins í hættu. Öflugt og samræmt mannréttindakerfi er ekki hindrun við meðferð mála sem varða fólksflutninga eða öryggi, heldur forsenda þess að unnt sé að móta haldbærar og lögmætar lausnir til lengri tíma.

Við áréttum því mikilvægi þess að yfirlýsingin verði ekki nýtt til að hafa áhrif á sjálfstæði Mannréttindadómstóls Evrópu eða túlkun hans á sáttmálanum. Hið sama gildir um landsdómstóla, sem verða að geta beitt sáttmálanum sjálfstætt og í samræmi við fordæmi dómstólsins án utanaðkomandi afskipta.

Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í túlkun sinni á sáttmálanum ætíð tekið mið af nýjum áskorunum og leitast við að finna jafnvægi á milli verndar réttinda einstaklinga og almannahagsmuna. Aðgerðir til að mæta nýjum áskorunum, þar á meðal á sviði öryggismála, landamæraeftirlits og fólksflutninga, verða þó ávallt að vera framkvæmdar með fullri og jafnri virðingu fyrir réttindum farandfólks og flóttafólks samkvæmt sáttmálanum. Mannréttindamiðuð nálgun er grundvallarforsenda raunverulegs öryggis, þar sem vernd öryggis krefst virðingar fyrir mannréttindum.

Fyrir Danmörku, Svíþjóð, Noreg, Finnland og Ísland eru mannréttindi, alþjóðalög og alþjóðastofnanir ekki einungis hugmyndafræði, heldur raunveruleg trygging fyrir öryggi. Það er þetta sem veitir rödd okkar vægi, einkum í samskiptum við mun stærri ríki. Án öflugra alþjóðlegra stofnana eru Norðurlöndin berskjaldaðri. Við samþykkt yfirlýsingarinnar ættu aðildarríkin því með skýrum hætti að árétta stuðning sinn við Mannréttindasáttmála Evrópu og Mannréttindadómstól Evrópu, og þar með við þær grundvallarreglur sem lengi hafa einkennt réttarríki í Evrópu og á Norðurlöndum.

Evrópuvika gegn rasisma

Sat, 21 Mar 2026 12:47:48 GMT

Í dag er alþjóðadagur gegn rasisma. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna valdi þennan dag til minningar um þá 69 einstaklinga sem myrtir voru 21. mars 1960 vegna þátttöku í mótmælum gegn aðskilnaðarstefnu stjórnvalda í Suður-Afríku.

Á þessum tíma á hverju ári fer fram Evrópuvika gegn rasisma sem miðar að því að vinna gegn kynþáttafordómum, þröngsýni og þjóðernishyggju í Evrópu. Markmiðið er að byggja Evrópusamfélag víðsýni og samkenndar þar sem öll eru jöfn, óháð útliti og uppruna.

Birtingarmyndir kynþáttamisréttis eru ólíkar eftir löndum og menningarsvæðum. Fjallað er um stöðuna á Íslandi í nýlegri skýrslu nefndar Evrópuráðsins gegn kynþáttafordómum og umburðarleysi (ECRI), sem birt var 5. mars sl. Umfjöllunarefni skýrslunnar er framkvæmd Íslands á tilmælum nefndarinnar frá árinu 2023. Nefndin tekur fram að ýmis jákvæð skref hafi verið stigin hér á landi á undanförnum árum, svo sem þegar kemur að fræðslu til lögreglu og ákæruvalds. Hins vegar bendir nefndin á að enn skorti upp á heildstæðan og opinberan gagnagrunn um hatursorðræðu og hatursglæpi. Stjórnvöld eru auk þess hvött til þess að efla enn frekar vitundarvakningu um mismununarlöggjöfina og tryggja að fræðslan nái til þeirra hópa sem eru líklegastir til að verða fyrir mismunun. Skýrsluna í heild sinni má nálgast hér á vef Evrópuráðsins.

Alþjóðlegur dagur mannréttinda

Wed, 10 Dec 2025 13:52:53 GMT

Í dag, 10. desember, er alþjóðlegur dagur mannréttinda, en þennan dag árið 1948 var Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna samþykkt.

Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna varð til úr því uppgjöri sem átti sér stað í kjölfar síðari heimstyrjaldarinnar þegar þjóðir heims voru staðráðnar í að hörmungar stríðsins mættu aldrei endurtaka sig. Yfirlýsingin markaði mikilvæg tímamót, en með henni var algildi mannréttinda í fyrsta sinn viðurkennt á alþjóðlegum vettvangi.

Þó að yfirlýsingin sé ekki formlega bindandi hefur hún veitt innblástur og verið leiðarljós við þróun mannréttindareglna út um allan heim og grunnur að fjölmörgum alþjóðlegum mannréttindasamningum. Með yfirlýsingunni voru vörðuð þau grunngildi að mannleg reisn og jöfn og óafsalanleg réttindi væru undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.

Í tilefni dagsins skrifaði framkvæmdastjóri Mannréttindastofnunar Íslands, Margrét María Sigurðardóttir, grein þar sem hún fjallar meðal annars um mikilvægi þess að við vinnum saman að því að halda þessum gildum á lofti og stöndum vörð um þá reisn og þá verðleika sem eru sérhverri manneskju eðlislæg. Greinina í heild sinni má lesa hér .

Lögfesting samningsins um réttindi fatlaðs fólks

Wed, 12 Nov 2025 13:52:53 GMT

Alþingi samþykkti í dag frumvarp sem felur í sér lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks .

Markmið samn ingsins er að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra. Samningurinn útfærir þau efnislegu réttindi sem finna má í öðrum mannréttindasamningum með þeim hætti að tryggt sé að fatlað fólk fái notið þeirra í reynd.

Ísland undirritaði samninginn árið 2007 og fullgilti hann árið 2016. Með fullgildingu samningsins skuldbundu íslensk stjórnvöld sig til að virða og tryggja réttindi fatlaðs fólks í framkvæmd.

Lögfestingin bindur í lög þessar skyldur stjórnvalda til að raungera þau réttindi sem kveðið er á um samningum og gerir einstaklingum kleift að byggja beint á ákvæðum hans fyrir innlendum dómstólum.

Mannréttindastofnun fagnar þessum mikilvæga áfanga og vonar að lögfestingin verði til þess að auka vitund um og virðingu fyrir réttindum fatlaðs fólks.

75 ára afmæli Mannréttindasáttmála Evrópu

Tue, 11 Nov 2025 13:14:27 GMT

Þann 4. nóvember sl. fagnaði Mannréttindasáttmáli Evrópu 75 ára afmæli. Samþykkt hans markaði merkileg tímamót og upphaf nýrra tíma, þar sem hann var fyrsti bindandi alþjóðlegi mannréttindasamningurinn sem festi í sessi ákveðin grundvallarréttindi sem finna má í Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Óhætt er að segja að sáttmálinn hafi verið mikilvægt leiðarljós og haft víðtæk og stefnumarkandi áhrif á vernd mannréttinda, bæði hér á landi og í allri Evrópu.

Áhyggjur mannréttindastofnana á Norðurlöndum

Í tilefni af afmæli Mannréttindasáttmálans gáfu allar mannréttindastofnanir á Norðurlöndum frá sér sameiginlega yfirlýsingu, þar sem settar eru fram áhyggjur okkar af því bakslagi sem hefur átt sér stað þegar kemur að viðhorfum til mannréttinda og þeirra alþjóðlegu stofnana sem settar voru á fót til að verja þau og vernda.

Stofnanir á borð við Sameinuðu þjóðirnar og Evrópuráðið hafa frá upphafi staðið vörð um lýðræðið og réttarríkið og gegnt lykilhlutverki við að tryggja mannréttindi einstaklinga og vernda þá fyrir geðþóttaákvörðunum yfirvalda. Nú eru þessar mikilvægu alþjóðlegu stofnanir undir áður óþekktum þrýstingi, jafnvel frá ríkjum sem áður studdu þær af festu.

Endurspeglast þetta meðal annars í þeirri orðræðu sem víða hefur verið viðhöfð um Mannréttindadómstól Evrópu, sem er til þess fallin að grafa undan trausti til dómstólsins og um leið veikja þá mikilvægu vernd sem hann hefur veitt borgurum Evrópu í áratugi. Að sjálfsögðu er dómaframkvæmd dómstólsins ekki hafin yfir gagnrýni, en sú gagnrýni þarf að vera málefnaleg og má ekki vera til þess fallinn að grafa undan trausti til dómstólsins eða sjálfstæði hans.

Mannréttindastofnanir á Norðurlöndum hvetja stjórnvöld til að standa með alþjóðlegum stofnunum og verja þau grunngildi sem þær hvíla á og þau ævarandi sannindi að mannréttindi eru algild réttindi okkar allra – alltaf og alls staðar.