mnr-mannrettindastofnun

Yfirlýsing Norrænna mannréttindastofnana

Mon, 13 Apr 2026 13:52:53 GMT

Mannréttindastofnanir á Norðurlöndum hafa gefið frá sér sameiginlega yfirlýsingu vegna þeirrar vinnu sem nú stendur yfir innan Evrópuráðsins um Mannréttindasáttmála Evrópu og fólksflutninga.

Í yfirlýsingunni eru stjórnvöld á Norðurlöndum hvött til þess að standa vörð um heilindi hins evrópska mannréttindakerfis og sjálfstæði Mannréttindadómstólsins.

Mannréttindastofnun Íslands hefur sent yfirlýsinguna á dómsmálaráðherra og utanríkisráðherra og hvatt íslensk stjórnvöld til þess að standa hér eftir sem hingað til vörð um réttarríkið, lýðræði og mannréttindi og taka tillit til meðfylgjandi yfirlýsingar í þeirri vinnu sem framundan er innan Evrópuráðsins.

Yfirlýsinguna í heild sinni má lesa hér fyrir neðan.

Mannréttindastofnanir á Norðurlöndum hvetja stjórnvöld landanna til þess að tryggja að fyrirhuguð pólitísk yfirlýsing, um Mannréttindasáttmála Evrópu og fólksflutninga, miði að því að vernda með skýrum hætti mannréttindi allra einstaklinga. Við ítrekum jafnframt mikilvægi þess að áfram sé staðið vörð um heilindi hins evrópska mannréttindakerfis og Mannréttindadómstól Evrópu, sem hvort tveggja er grundvöllur réttarríkis og réttarverndar, ekki síst á Norðurlöndum. Sem fámenn og opin samfélög hafa Norðurlöndin sérstaklega ríka hagsmuni af því að alþjóðleg og reglubundin stofnanakerfi haldist sterk.

Tilefni þessarar yfirlýsingar er að nokkur ríki hafa, upphaflega utan við hinn hefðbundna stofnanaramma Evrópuráðsins, lýst þeirri afstöðu að núverandi túlkun Mannréttindasáttmálans torveldi ríkjum að sinna skilvirkri stjórnun útlendingamála. Við fögnum því að umræðan fari nú fram innan Evrópuráðsins, sem ýtir undir sameiginlega og mannréttindamiðaða nálgun.

Norrænu mannréttindastofnanirnar undirstrika að bæði sé rétt og nauðsynlegt að eiga opna, upplýsta og uppbyggilega umræðu um fólksflutninga og mannréttindi. Umræða um hugsanlegar áhyggjur af fólksflutningum þarf að geta átt sér stað án þess að grafið sé undan þeirri mannréttindavernd sem kerfi Mannréttindasáttmála Evrópu tryggir. Mannréttindasáttmálinn og Mannréttindadómstóll Evrópu hafa skapað einstaklingum aukið öryggi og tryggt réttláta og jafna meðferð, jafnvel á erfiðum tímum. Þetta kerfi, sem verður að teljast eitt merkasta framfaraskref sem Evrópa hefur tekið frá lokum síðari heimsstyrjaldar, veitir ómissandi vernd öllum sem staddir eru innan lögsögu aðildarríkjanna.

Lögmæti Mannréttindasáttmálans byggir á algildri beitingu hans. Meginreglan um algildi er grundvallarþáttur mannréttinda: réttindi sem unnt er að svipta suma eru ekki lengur réttindi fyrir alla. Skerðing á réttindum eins hóps eða einstaklings stefnir réttindum okkar allra í hættu; hún felur í sér skilaboð um að sameiginleg viðmið séu ekki trygg og að draga megi réttindi hvers og eins í efa.

Lögmæti sáttmálans byggir jafnframt á því að honum sé framfylgt af sjálfstæðum dómstólum. Tilraunir til að hafa áhrif á túlkun sáttmálans eða þrengja gildissvið hans stefna trúverðugleika alls kerfisins í hættu. Öflugt og samræmt mannréttindakerfi er ekki hindrun við meðferð mála sem varða fólksflutninga eða öryggi, heldur forsenda þess að unnt sé að móta haldbærar og lögmætar lausnir til lengri tíma.

Við áréttum því mikilvægi þess að yfirlýsingin verði ekki nýtt til að hafa áhrif á sjálfstæði Mannréttindadómstóls Evrópu eða túlkun hans á sáttmálanum. Hið sama gildir um landsdómstóla, sem verða að geta beitt sáttmálanum sjálfstætt og í samræmi við fordæmi dómstólsins án utanaðkomandi afskipta.

Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í túlkun sinni á sáttmálanum ætíð tekið mið af nýjum áskorunum og leitast við að finna jafnvægi á milli verndar réttinda einstaklinga og almannahagsmuna. Aðgerðir til að mæta nýjum áskorunum, þar á meðal á sviði öryggismála, landamæraeftirlits og fólksflutninga, verða þó ávallt að vera framkvæmdar með fullri og jafnri virðingu fyrir réttindum farandfólks og flóttafólks samkvæmt sáttmálanum. Mannréttindamiðuð nálgun er grundvallarforsenda raunverulegs öryggis, þar sem vernd öryggis krefst virðingar fyrir mannréttindum.

Fyrir Danmörku, Svíþjóð, Noreg, Finnland og Ísland eru mannréttindi, alþjóðalög og alþjóðastofnanir ekki einungis hugmyndafræði, heldur raunveruleg trygging fyrir öryggi. Það er þetta sem veitir rödd okkar vægi, einkum í samskiptum við mun stærri ríki. Án öflugra alþjóðlegra stofnana eru Norðurlöndin berskjaldaðri. Við samþykkt yfirlýsingarinnar ættu aðildarríkin því með skýrum hætti að árétta stuðning sinn við Mannréttindasáttmála Evrópu og Mannréttindadómstól Evrópu, og þar með við þær grundvallarreglur sem lengi hafa einkennt réttarríki í Evrópu og á Norðurlöndum.

Alþjóðlegur dagur mannréttinda

Wed, 10 Dec 2025 13:52:53 GMT

Í dag, 10. desember, er alþjóðlegur dagur mannréttinda, en þennan dag árið 1948 var Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna samþykkt.

Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna varð til úr því uppgjöri sem átti sér stað í kjölfar síðari heimstyrjaldarinnar þegar þjóðir heims voru staðráðnar í að hörmungar stríðsins mættu aldrei endurtaka sig. Yfirlýsingin markaði mikilvæg tímamót, en með henni var algildi mannréttinda í fyrsta sinn viðurkennt á alþjóðlegum vettvangi.

Þó að yfirlýsingin sé ekki formlega bindandi hefur hún veitt innblástur og verið leiðarljós við þróun mannréttindareglna út um allan heim og grunnur að fjölmörgum alþjóðlegum mannréttindasamningum.

Með yfirlýsingunni voru vörðuð þau grunngildi að mannleg reisn og jöfn og óafsalanleg réttindi væru undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.

Í tilefni dagsins skrifaði framkvæmdastjóri Mannréttindastofnunar Íslands, Margrét María Sigurðardóttir, grein þar sem hún fjallar meðal annars um mikilvægi þess að við vinnum saman að því að halda þessum gildum á lofti og stöndum vörð um þá reisn og þá verðleika sem eru sérhverri manneskju eðlislæg. Greinina í heild sinni má lesa hér .

Lögfesting samningsins um réttindi fatlaðs fólks

Wed, 12 Nov 2025 13:52:53 GMT

Alþingi samþykkti í dag frumvarp sem felur í sér lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Markmið samn ingsins er að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra. Samningurinn útfærir þau efnislegu réttindi sem finna má í öðrum mannréttindasamningum með þeim hætti að tryggt sé að fatlað fólk fái notið þeirra í reynd.

Ísland undirritaði samninginn árið 2007 og fullgilti hann árið 2016. Með fullgildingu samningsins skuldbundu íslensk stjórnvöld sig til að virða og tryggja réttindi fatlaðs fólks í framkvæmd.

Lögfestingin bindur í lög þessar skyldur stjórnvalda til að raungera þau réttindi sem kveðið er á um samningum og gerir einstaklingum kleift að byggja beint á ákvæðum hans fyrir innlendum dómstólum.

Mannréttindastofnun fagnar þessum mikilvæga áfanga og vonar að lögfestingin verði til þess að auka vitund um og virðingu fyrir réttindum fatlaðs fólks.

75 ára afmæli Mannréttindasáttmála Evrópu

Tue, 11 Nov 2025 13:14:27 GMT

Þann 4. nóvember sl. fagnaði Mannréttindasáttmáli Evrópu 75 ára afmæli. Samþykkt hans markaði merkileg tímamót og upphaf nýrra tíma, þar sem hann var fyrsti bindandi alþjóðlegi mannréttindasamningurinn sem festi í sessi ákveðin grundvallarréttindi sem finna má í Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Óhætt er að segja að sáttmálinn hafi verið mikilvægt leiðarljós og haft víðtæk og stefnumarkandi áhrif á vernd mannréttinda, bæði hér á landi og í allri Evrópu.

Áhyggjur mannréttindastofnana á Norðurlöndum

Í tilefni af afmæli Mannréttindasáttmálans gáfu allar mannréttindastofnanir á Norðurlöndum frá sér sameiginlega yfirlýsingu, þar sem settar eru fram áhyggjur okkar af því bakslagi sem hefur átt sér stað þegar kemur að viðhorfum til mannréttinda og þeirra alþjóðlegu stofnana sem settar voru á fót til að verja þau og vernda.

Stofnanir á borð við Sameinuðu þjóðirnar og Evrópuráðið hafa frá upphafi staðið vörð um lýðræðið og réttarríkið og gegnt lykilhlutverki við að tryggja mannréttindi einstaklinga og vernda þá fyrir geðþóttaákvörðunum yfirvalda. Nú eru þessar mikilvægu alþjóðlegu stofnanir undir áður óþekktum þrýstingi, jafnvel frá ríkjum sem áður studdu þær af festu.

Endurspeglast þetta meðal annars í þeirri orðræðu sem víða hefur verið viðhöfð um Mannréttindadómstól Evrópu, sem er til þess fallin að grafa undan trausti til dómstólsins og um leið veikja þá mikilvægu vernd sem hann hefur veitt borgurum Evrópu í áratugi. Að sjálfsögðu er dómaframkvæmd dómstólsins ekki hafin yfir gagnrýni, en sú gagnrýni þarf að vera málefnaleg og má ekki vera til þess fallinn að grafa undan trausti til dómstólsins eða sjálfstæði hans.

Mannréttindastofnanir á Norðurlöndum hvetja stjórnvöld til að standa með alþjóðlegum stofnunum og verja þau grunngildi sem þær hvíla á og þau ævarandi sannindi að mannréttindi eru algild réttindi okkar allra – alltaf og alls staðar.