Lög um Mannréttindastofnun Íslands
Fjallað er um hlutverk Mannréttindastofnunar Íslands í lögum nr. 88/2024, en lögin í heild sinni má nálgast á vef Alþingis.
Samkvæmt 1. gr. laganna er meginhlutverk Mannréttindastofnunar Íslands að efla og vernda mannréttindi á Íslandi, eins og þau eru skilgreind í stjórnarskrá, lögum, alþjóðasamningum og öðrum alþjóðlegum skuldbindingum.
Lögbundin verkefni
Samkvæmt 2. gr. laganna skal Mannréttindastofnun vinna að því að opinberir aðilar og einkaaðilar virði mannréttindi á öllum sviðum samfélagsins.
Verkefni stofnunarinnar eru meðal annars eftirfarandi:
- Vera opinberum aðilum og eftir atvikum einkaaðilum til ráðgjafar um eflingu og vernd mannréttinda.
- Hafa eftirlit með framkvæmd laga og alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda og eftir atvikum koma með ábendingar varðandi fullgildingu eða aðild að alþjóðlegum skuldbindingum sem eru til þess fallnar að tryggja mannréttindi.
- Fjalla um ástand mannréttindamála í landinu, vekja athygli Alþingis og stjórnvalda á hugsanlegum mannréttindabrotum og koma með tillögur að úrbótum.
- Eiga samstarf við innlendar, erlendar og alþjóðlegar stofnanir og samtök á sviði mannréttinda og stuðla að samhæfingu.
- Skýrslugjöf til alþjóðlegra eftirlitsaðila á sviði mannréttinda.
- Hvetja til, stuðla að og taka þátt í rannsóknum, fræðslu og opinberri umræðu um mannréttindi.
- Veita einstaklingum sem til hennar leita leiðbeiningar, ráðgjöf og aðstoð á sviði mannréttinda, svo sem með því að leiðbeina um innlendar og alþjóðlegar kæruleiðir.
Mannréttindastofnun Íslands hefur jafnframt eftirlit með framkvæmd samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og sinnir réttindagæslu fyrir fatlað fólk.
Mannréttindastofnun tekur ekki til meðferðar einstaklingsmál en allir einstaklingar geta leitað til stofnunarinnar til þess að fá ráðgjöf, leiðbeiningar og eftir atvikum aðstoð. Enn fremur geta erindi frá einstaklingum veitt mikilvægar upplýsingar um stöðu mannréttindamála og orðið til þess að stofnunin ákveði að taka mál til skoðunar að eigin frumkvæði.
Ljóst er að Mannréttindastofnun er samkvæmt lögum ætlað afar víðtækt og heildstætt hlutverk við að efla og vernda mannréttindi á Íslandi. Verkefnin eru þó ekki tæmandi talin í lögunum, enda er stofnunin sjálfstæð og því talið mikilvægt að hún hafi svigrúm til að móta starf sitt sjálf.
Neðst á hverri síðu eru tenglar á skýrslur Íslands um framkvæmd viðkomandi samnings og á athugasemdir eftirlitsaðila.
Meginhlutverk stofnunarinnar
Meginhlutverk Mannréttindastofnunar Íslands er að efla og vernda mannréttindi á Íslandi, eins og þau eru skilgreind í stjórnarskrá lýðveldisins, landslögum
nr. 88/2024 og þeim alþjóðasamningum sem Ísland hefur undirgengist.
Spurt & svarað
Kostar að leita til Mannréttindastofnunar Íslands?
Nei, öll ráðgjöf, upplýsingagjöf og aðstoð á vegum Mannréttindastofnunar er almenningi að kostnaðarlausu.
Tekur stofnunin við kvörtunum og fellir dóma í einstökum málum?
Mannréttindastofnun er ekki dómstóll eða úrskurðaraðili og fellir því ekki bindandi úrskurði í einstökum málum milli aðila. Hins vegar veitum við leiðbeiningar og aðstoðum fólk við að beina málum sínum í réttan farveg til þar til bærra yfirvalda. Einnig hefur stofnunin eftirlit með kerfislægum mannréttindavandamálum og getur beint tilmælum til stjórnvalda.
Hver er munurinn á Mannréttindastofnun og Umboðsmanni Alþingis?
Umboðsmaður Alþingis hefur eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og tryggir að jafnræðis og laga sé gætt. Mannréttindastofnun hefur hins vegar mun víðtækara hlutverk sem nær til eflingar mannréttinda almennt í samfélaginu, fræðslu, alþjóðlegra samskipta og sérstakrar réttindagæslu fyrir fatlað fólk. Stofnanirnar vinna þó náið saman.
Hvað eru Parísarviðmiðin?
Parísarviðmiðin eru alþjóðlegar reglur Sameinuðu þjóðanna sem kveða á um hvernig landsmannréttindastofnanir eiga að starfa. Þau tryggja að stofnanirnar séu óháðar stjórnvöldum, hafi skýrt umboð í lögum, tryggan fjárhag og geti tjáð sig frjálst um ástand mannréttinda í viðkomandi landi.
